Oarsoaldeko Hitza

Tapata-tapata-tapata... Zapata txapadunen hotsa. New Yorkeko agertoki baten aurrean egotea litzateke arruntena, edo film amerikar bateko dantzariei, belarri fin eta arretaz, begira. Ez da hain urrutira joan behar, ordea, klakeaz gozatzeko. Errenteria-Oreretan, Larraitz Ugartemendia adin guztietako ehun ikasle ingururi (6 urtetik hasita 50 urtera arte) klakearekiko zaletasuna kutsatzen saiatzen da, eta dioenez, «probatzen dutenek ez dute uzten».

Ainhoa Arregi eta Itsaso Urzelaieta horren erakusgarri dira. Eurak zazpi eta hamairu urte daramatzate, hurrenez hurren, klakea dantzatzen. Metalezko bi txapa dituzten larruzko zapatak janzten dituzte pare bat orduz astean behin. Nolanahi ere, ezin esan daiteke hau Euskal Herrian errotuta dagoen dantza mota denik. Oso gutxi dira haren berri dutenak. Eta horregatik, 17 eta 22 urteko bi gazteek onartzen dutenez, dantzan jardun duten urteetan klakearen inguruan hamaika azalpen eman behar izan dituzte; «Inguruko jendeak zer den galdetzen dizu, batzuek ez dute sekula ikusi».

Klakearen gorabeherak

Ugartemendiak gidatutako ikastaroak abian jarri zirenetik hamalau urte pasatu dira. Lehen ikastaro hartan, bi lagunek besterik ez zuten izena eman, eta ezjakintasun handia zegoen dantzaren inguruan; «batzuek, zapateadoa dela eta, flamenkoarekin nahasten zuten», dio irakasleak. Ordutik hona, bere ikastaroetatik pasatu den ikasle kopurua areagotuz joan da. Oso ondo aritzea lortu dutenak ere izan dira, nahiz eta askok lana edo ikasketak direla-eta dantza alboratu behar izan duten.

Egun, Ugartemendiaren talde aurreratueneko partaideek ere oso maila ona dute. Arregi eta Urzelaieta talde horretako kide dira. Bien ustez, klakearen gakoa, hein handi batean, koordinazioa da, eta bat datoz musikarik gabe egindako dantzak gustukoen dituztenak direla. «Taldekide guztiek batera dantzatzen badugu, pauso guztiak ondo markatuz, soinua oso garbia da, eta zapaten berezko hotsa entzun daiteke», azaldu du Urzelaietak. Beste muturrean, hain gustuko ez dituzten eta buruhausteak sortzen dizkieten «inprobisazioak» leudeke.

Ikasturte bukaerara begira, ikasleek koreografia propioak asmatu behar izaten dituzte. Arregiren eta Urzelaietaren ustez, «zenbat eta denbora gehiagoz eskolan aritu, horiek sortzeko erraztasuna geroz eta handiagoa da». Hori dela eta, esperientzia gutxiago dutenek dantzak asmatzeko «denbora gehiago» behar izatea ulertzekoa da.

Gaztetxoenen kasuan, irakaslea bera da koreografia horiek asmatzeko arduraduna. Ikasleek gaia aukeratzen parte hartzen dute, eta, pixkanaka, etxeko txokoetan miatuz eta lagun eta senideen laguntzaz, egun handian jantziko duten arropa biltzen dute. Hala, esaterako, 12 urte inguruko ikasleen entseguan, Adams familia-ri buruzko dantzaren prestaketa ikusi -eta entzun- daiteke. Familia berezi horren filmaren musika entzuten den bitartean, Ugartemendiak «haserre aurpegia jarriz» munstroen itxura hartu behar dutela esaten die ikasleei. «Eta zergatik gaude haserre», galdetzen dio ikasle batek. Ostean, Frankestein izango balira bezala eta besoak luzatuta, dantzarekin jarraitzen dute. Ondo pasatzen ari direla nabaria da zapata hotsa eta irriak nagusitu baitira gelan. Eta hain zuzen ere, oholtza gainean dantzatzeko uneoro irribarrea aurpegian izatea da garrantzizkoena.

Arregi eta Urzelaietak ondo ikasia daukate; «gehiago transmititzeko» helburuarekin horixe eskatzen baitie, behin eta berriz, Ugartemendia irakasleak. Zaila da, alabaina, tentsio momentuetan irribarre egitea. Eta hauxe aitortu du Arregik kezka apur batekin: «kosta egiten zaizu guztiz kontzentratuta zaudelako». Eta Urzelaietak beste hau gaineratu du, «jende aurrean zaude, pausoak ondo ateratzea nahi duzu, eta, nahigabe, ahaztu egiten zaizu irribarre egitea».

Hondar gainean

Klake teknika oso zahar baten lehen urratsak egiteko aukera ere izan du ikasle talde aurreratuenak; hondarrean. Teknika praktikatzeko, lurra oihal batekin estaltzen dute, hondarra gelan gehiegi zabal ez dadin, eta gainean egurrezko xafla finak jartzen dituzte. Jarraian, hondar berezia botatzen dute, ohikoak baino gehiago irristatzen duena, eta larruzko zapatak jantzita (oraingoan txaparik gabeak) dantzatzeari ekiten diote.

Emaitza: soinu samurragoa. Nahiz eta hondarrarengatik espero litekeen baino ozenagoa den. Musika jarri nahi bada, komenigarria da instrumentu leunak aukeratzea, hondarrak sortzen duen hotsa isilduta gera ez dadin. Klake eginez urte batzuk behar dira teknika hori menperatzeko. Hori dela eta, ikasle gazteenek irrikaz itxaroten dute hondar gainean arituko diren lehen eguna. Horretan arituko direla jakiten badute, batek baino gehiagok eskatzen dio irakasleari gelan ikusle gisa egon ahal izateko baimena. Arregik eta Urzelaietak pozik hitz egiten dute klakearen senide honetaz. Oinak hondarrez betetako lurrean irristatuz oso gustura aritzen direla diote, eta teknika «ezberdina» izateaz gain «lasaigarria» ere badela diote.

Bi gazteek aurrera begira klakearekin jarraitzea pentsatzen dute, eta ez dute baztertzen etorkizunean dantza berezi honekin harremana duen zerbaitetan lanean aritzeko aukera. Arregik azaltzen duenez, «dantzatzean kontzentratu egiten naiz, arazo guztietatik ihes egiten dut; eta ez dut sentipen hori galdu nahi».

Berarentzat dantzak duen garrantziaz mintzatzen da Urzelaieta; «dantza beti egon da nire bizitzan, nire parte da, eta aurrerantzean ez dut bizitza dantza gabe imajinatzen».

Xafol-k

Joan den hilabetean, Ugartemendiak eta bere klake talde aurreratueneko kideek ilusioz jositako ekimena jarri zuten abian. Hain zuzen, Xafol-k deitutako klake taldea osatu dute. Izen bitxiak shuffle klake pausoaren euskarazko ahoskera irudikatzen du, eta k hizkiak, berriz, pausoka, saltoka... hitzetan bezala atzizki funtzioa betetzen du. Hala, neskak, gogotsu eta xafolka ikusi ahal izango ditugu agertokian.

Ikasle gazteenei klakearekin nolabaiteko etorkizuna badela erakutsi nahi diete, baina, batez ere, talde berri honekin, dantzatzeko eta egindako lana erakusteko beharrari erantzungo diote. «Ez da handinahikeria, asko gozatzen dugu dantzan, eta eskolan egindakoa erakusteko nolabaiteko agertokietan aritzeko gogoa daukagu», dio irakasleak. Dantza urteen eskarmentuaren ondorioz, argi du zein den ikusleengana heltzeko sekretua. «Guk gozatzen badugu, ikusleek ere gozatuko dute».